वणीचे भूमिपुत्र : लोकनायक बापूजी अणे

▪︎वणी । २६ जानेवारी :

महाराष्ट्रातील विदर्भातील यवतमाळ जिल्ह्यातील वणी शहर हे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या समृद्ध असलेले ठिकाण आहे. या शहराचे एक अभिमानाचे सुपुत्र म्हणजे लोकनायक माधव श्रीहरी अणे (उपनाव: बापूजी अणे). त्यांना “लोकनायक बापूजी” ही पदवी बहाल करण्यात आली, जी त्यांच्या लोककल्याणकारी कार्याची साक्ष देते. स्वातंत्र्यसैनिक, शिक्षणतज्ज्ञ, राजकारणी, वकिल, लेखक आणि आधुनिक संस्कृत कवी म्हणून ओळखले जाणारे बापूजी अणे हे वणीचे भूमिपुत्र म्हणून नेहमीच स्मरणात राहिले. त्यांचे कार्य विदर्भाच्या राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनात खूप प्रभावी ठरले.

■ जीवन आणि पार्श्वभूमी :

लोकनायक बापूजी अणे यांचा जन्म २९ ऑगस्ट १८८० रोजी वणी तालुक्यातील अणे कुटुंबात झाला. त्यांचे कुटुंब मूळचे आंध्र प्रदेशातील असले तरी वणी येथे स्थायिक झाले होते. बालपणापासूनच प्राचीन भारतीय संस्कृतीचे संस्कार त्यांच्यावर झाले. त्यांनी प्राथमिक शिक्षण वणी येथे घेतले आणि नंतर उच्च शिक्षणासाठी नागपूरला गेले. १९०७ साली कलकत्ता विद्यापीठातून त्यांनी एम.ए. पदवी मिळवली, तर एल.एल.बी. पदवी मिळाल्यानंतर ते वकिलीचा व्यवसाय यवतमाळ येथे सुरू करतात. यवतमाळ हे त्यांचे कर्मभूमी ठरले, जेथे त्यांनी वकिली व्यतिरिक्त सामाजिक आणि राजकीय कार्याला सुरुवात केली. त्यांचे वैवाहिक जीवन साधेपणाने चालले, आणि ते नेहमीच लोकसंग्रह करणारे नेते म्हणून ओळखले गेले. २६ जानेवारी १९६८ रोजी त्यांचे निधन झाले.

■ राजकीय आणि सामाजिक कार्य :

बापूजी अणे हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभागी होते. ते काँग्रेसचे प्रमुख नेते होते आणि विदर्भ प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे अध्यक्ष तसेच नेहरू कमिटीचे सदस्य होते. लोकमान्य टिळकांच्या विचारसरणीचे ते कट्टर अनुयायी होते. पुसद येथील जंगल सत्याग्रहात त्यांचा मोलाचा वाटा होता, ज्यामुळे ब्रिटिश राजवटीविरुद्धचा लढा तीव्र झाला. त्यांच्याबद्दल “बापूजी अणे अन् पिवळे दोन आणे” अशी म्हणही प्रचलित झाली, जी त्यांच्या लोकप्रियतेसाठी सांगितली जाते.
राजकीय व्यतिरिक्त, ते शिक्षण क्षेत्रात मोठे योगदान देतात. यवतमाळ येथील दत्तचौक येथील त्यांचे वैभवशाली घर त्यांनी शैक्षणिक कार्यासाठी दान केले, ज्यामुळे आज लोकनायक बापूजी अणे महिला महाविद्यालय चालते. हे महाविद्यालय विदर्भातील महिलांसाठी शिक्षणाचे प्रमुख केंद्र आहे. त्यांनी विद्यार्थ्यांमध्ये देशसेवा, राष्ट्रीयत्व आणि आंतरराष्ट्रीय जाणीव निर्माण करणाऱ्या अभ्यासक्रमावर भर दिला. तसेच, यवतमाळ जिल्हा सभा चे कार्य त्यांच्या नेतृत्वात सुरू झाले, जे आजही महादेव मंदिराजवळील टिळक स्मारक मंदिरातून चालते.
सामाजिकदृष्ट्या, ते प्रजाहितदक्ष नेते होते. जातिभेद, अस्पृश्यता आणि सामाजिक विषमतेविरुद्ध त्यांनी आवाज उठवला. वणी आणि यवतमाळ परिसरात ते लोकजागृतीसाठी व्याख्याने देत, ज्यामुळे लाखो लोकांना प्रेरणा मिळाली.

■ साहित्यिक आणि बौद्धिक योगदान :

लोकनायक अणे हे केवळ नेते नव्हते, तर ते एक प्रखर लेखक आणि कवीही होते. त्यांच्या लेखणीने सामाजिक जागृती झाली. ते ‘लोकमत’ आणि यवतमाळच्या ‘हरिकिशोर’ साप्ताहिकात लेख लिहित. त्यांच्या निवडक लेखांचे संग्रह ‘अक्षरमाधव’ या पुस्तकात आले, ज्यात त्यांच्या व्यासंगाचा आणि विश्लेषक बुद्धीचा प्रत्यय येतो. तसेच, ‘लोकनायक अणे ह्यांचे लेख व भाषण’ हे पुस्तक त्यांच्या विचारांचे संकलन आहे.
संस्कृत साहित्यात त्यांचे योगदान मोठे आहे. त्यांनी रचलेल्या ‘श्रीतिलकयशोर्णव’ या संस्कृत काव्याला साहित्य अकादमी पुरस्कार लाभला. हे काव्य लोकमान्य टिळकांच्या स्मृतीत लिहिले गेले असून, त्यात भारतीय संस्कृती आणि स्वातंत्र्याच्या भावना मांडल्या आहेत. त्यांचे लेखन आणि भाषणे आजही प्रासंगिक आहेत.

■ वारसा आणि स्मृती :

वणी आणि यवतमाळ जिल्ह्यात बापूजी अणे यांचा वारसा अजरामर आहे. दरवर्षी २९ ऑगस्टला त्यांची जयंती वणीतील विदर्भ साहित्य संघ आणि इतर संस्था साजरी करतात. वणी येथील लोकमान्य टिळक महाविद्यालयातही त्यांच्याबद्दल कार्यक्रम होतात. त्यांच्या नावाने चालणारे महिला महाविद्यालय हे त्यांच्या शिक्षणप्रेमाचे जिवंत उदाहरण आहे. आजही वणीचे नागरिक त्यांना “भूमिपुत्र” म्हणून अभिमानाने स्मरण करतात, कारण त्यांनी वणीला स्वातंत्र्यलढ्यातील आणि शिक्षणातील योगदान दिले.

लोकनायक बापूजी अणे हे केवळ व्यक्ती नव्हते, तर ते एक विचारवंत आणि समाजसुधारक होते. त्यांच्या प्रेरणेने आजही विदर्भातील तरुण राष्ट्रीय सेवा आणि सामाजिक न्यायासाठी कार्य करतात. वणीला भेट देणाऱ्यांनी त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देण्याचा प्रयत्न करावा – ते एक खरे प्रेरणास्थान आहे.

■ संदर्भ :

वणीतील स्थानिक इतिहास, विकिपीडियाची माहिती आणि विदर्भ साहित्य संघाच्या कार्यक्रमांवर आधारित. अधिक वाचनासाठी: ‘अक्षरमाधव’ पुस्तक किंवा ‘यवतमाळ जिल्हा सभेचे’ दस्तऐवज पहावेत.

■ टीप :

◇ उपरोक्त माहिती विविध माध्यमातून संकलित करण्यात आलेली आहे.
◇ उपरोक्त लेखात काही तृटी आढळल्यास, कृपया सुचित करावे, जेणेकरून तृटी सुधार करता येईल.

■□■