▪︎महाराष्ट्र | १९ फेब्रुवारी २०२६ :

सह्याद्रीच्या कडेकपारीतून ‘हर हर महादेव’ची गर्जना करत, जुलमी सत्तांच्या उरात धडकी भरवणारे आणि शून्यातून विश्व निर्माण करून ‘रयतेचे राज्य’ स्थापन करणारे प्रौढ प्रताप पुरंधर, क्षत्रिय कुलावतंस, सिंहासनाधिश्वर, महाराजधिराज, छत्रपती शिवाजी महाराज यांची आज जयंती. या निमित्ताने संपूर्ण महाराष्ट्र आणि जगभरातील शिवप्रेमींच्या वतीने महाराजांना मानाचा मुजरा!

भारतीय इतिहासातील एक अमर व्यक्तिमत्त्व, ज्यांनी स्वराज्याची संकल्पना प्रत्यक्षात आणली आणि मराठा साम्राज्याची पायाभरणी केली, ते म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज! आज, १९ फेब्रुवारी हा दिवस त्यांच्या जन्मदिनाचा उत्सव म्हणून ‘शिवजयंती’म्हणून साजरा केला जातो. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक म्हणून ओळखले जाणारे शिवराय हे केवळ योद्धा नव्हते, तर एक दूरदृष्टी असलेले प्रशासक, धर्मनिरपेक्ष नेता आणि जनतेच्या हिताचे रक्षक होते. वणीसमाचार.कॉम कडून या महान राजाला लेखरूपी अभिवादन! या लेखात शिवाजी महाराजांच्या जीवनाचा, संघर्षाचा आणि वारसाचा विस्तृत आढावा घेऊया.

■ जन्माचा तो सुवर्णक्षण

१९ फेब्रुवारी १६३० रोजी पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर जवळील किल्ले शिवनेरीवर एका तेजस्वी रत्नाचा जन्म झाला. जिजाऊंच्या पोटी जन्माला आलेल्या या बालकाने पुढे चालून आक्रमकांच्या गुलामगिरीत अडकलेल्या भूमीला मुक्त केले. माता जिजाऊंनी दिलेल्या संस्कारांमुळेच शिवरायांनी अवघ्या १६ व्या वर्षी रायरेश्वराच्या मंदिरात ‘हिंदवी स्वराज्याची’ शपथ घेतली.

■ बालपण आणि प्रारंभीचा संघर्ष

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी पुण्याजवळील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. त्यांचे वडील शहाजी भोसले हे विजापूरच्या आदिलशाही दरबारातील एक शूर सरदार होते, तर आई जिजाबाई या धार्मिक आणि धैर्यवान स्त्री होत्या. बालपणीच शिवरायांना आईकडून रामायण-महाभारताच्या कथा ऐकवल्या जात असत, ज्याने त्यांच्या मनात स्वराज्याची बीजे रोवली गेली. वडिलांच्या अनुपस्थितीत जिजाबाईंनी त्यांना योद्धा म्हणून घडवले.

वयाच्या १६ व्या वर्षीच शिवरायांनी ‘मावळ’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सह्याद्रीच्या डोंगराळ भागातील तरुणांना एकत्र करून ‘स्वराज्य’ची शपथ घेतली. त्यावेळी मुघल आणि आदिलशाही साम्राज्यांच्या दबावात मराठा प्रदेश दबलेला होता. शिवरायांनी छोट्या छोट्या किल्ल्यांपासून सुरुवात करून आपली सैन्यशक्ती वाढवली. त्यांचे पहिले यश म्हणजे १६४६ मध्ये तोरण किल्ल्याची जिंकणे, ज्याने मराठा स्वराज्याची सुरुवात झाली.

■ योद्धा म्हणूनचे पराक्रम आणि लढाया

शिवाजी महाराज हे गनिमी कावा (गुरिल्ला युद्धनीती) चे जनक मानले जातात. त्यांनी कमी सैन्याने मोठ्या शत्रूंचा पराभव केला. काही प्रमुख लढाया आणि घटना:

• अफझलखान वध (१६५९): विजापूरच्या आदिलशाहीने अफझलखानाला शिवरायांना ठार मारण्यासाठी पाठवले. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या भेटीत शिवरायांनी बघनख (वाघनख) ने अफझलखानाचा वध केला. ही घटना मराठा इतिहासातील एक थरारक अध्याय आहे.
• शाहिस्तेखानावर हल्ला (१६३२): मुघल सरदार शाहिस्तेखानाने पुणे जिंकले असताना, शिवरायांनी रात्रीच्या वेळी लाल महालात घुसून त्याच्या बोटे कापली. या हल्ल्यात शिवरायांची शौर्य दाखवणारी नीती दिसते.
• सुरत लूट (१६६४ आणि १६७०): मुघलांची आर्थिक नाडी आवळण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर दोनदा हल्ला करून खजिना लुटला. याने मुघल साम्राज्य हादरले.
• पुरंदरचा तह (१६६५) आणि आग्रा भेट (१६६६): मुघल बादशहा औरंगजेबाने शिवरायांना कैद करण्याचा प्रयत्न केला, पण शिवरायांनी चातुर्याने टोपल्यातून सुटका करून घेतली. ही घटना त्यांच्या बुद्धिमत्तेचे उत्तम उदाहरण आहे.

शिवरायांनी एकूण ३९२ किल्ले जिंकले किंवा बांधले, ज्यात रायगड, राजगड, प्रतापगड यांचा समावेश आहे. त्यांची नौदल शक्तीही मजबूत होती, ज्याने त्यांनी पोर्तुगीज आणि ब्रिटिशांना तोंड दिले.

■ प्रशासन आणि समाजसुधारणा

शिवाजी महाराज केवळ योद्धा नव्हते, तर एक कुशल प्रशासक होते. त्यांनी ‘अष्टप्रधान मंडळ’ ही मंत्रीमंडळाची व्यवस्था सुरू केली, ज्यात पेशवा, अमात्य, सचिव आदी पदे होती. हे मंडळ राजकारण, अर्थव्यवस्था आणि न्याय व्यवस्थेचे नियंत्रण करत असे.

• रयतेचे राज्य: महाराजांनी केवळ राज्य विस्तार केला नाही, तर आपल्या प्रजेचे सुख आणि सुरक्षितता पाहिली. “रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नका,” ही त्यांची आज्ञा त्यांच्या प्रजेबद्दलच्या काळजीचे प्रतीक आहे.

• कृषी आणि अर्थव्यवस्था: शिवरायांनी शेतकऱ्यांना कर सवलत दिली आणि ‘रयत’ (प्रजा) ला केंद्रबिंदू मानले. त्यांनी स्वर्ण मुद्रा ‘होन’ आणि चांदीची मुद्रा ‘शिवराई’ चलनात आणली.
• धर्मनिरपेक्षता: हिंदू राजा असूनही शिवरायांनी मुस्लिम, ख्रिश्चन आदी सर्व धर्मांना समान हक्क दिले. त्यांच्या सैन्यात मुस्लिम सरदार होते, जसे इब्राहिमखान आणि दौलतखान.
• स्त्री सन्मान आणि शिक्षण: शिवरायांनी स्त्रियांच्या रक्षणासाठी कठोर कायदे केले. त्यांच्या आई जिजाबाई आणि पत्नी सईबाई यांचा प्रभाव त्यांच्या धोरणात दिसतो.
• कडक शिस्त: सैन्यात भ्रष्टाचार किंवा बेजबाबदारपणाला थारा नव्हता.
• जलदुर्ग आणि आरमार: कोकण किनारपट्टी सुरक्षित करण्यासाठी महाराजांनी सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग यांसारखे बलाढ्य जलदुर्ग उभारले आणि समर्थ आरमार उभे केले.

शिवरायांची ‘हिंदवी स्वराज्य’ ही संकल्पना केवळ हिंदू राज्य नव्हती, तर सर्वधर्मीय लोकांसाठी स्वशासनाची व्यवस्था होती. त्यांनी संस्कृत भाषेचे पुनरुज्जीवन केले आणि मराठीला राजभाषा बनवले.

■ वारसा आणि प्रभाव

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा मृत्यू ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर झाला, पण त्यांचा वारसा आजही जिवंत आहे. त्यांचा मुलगा छ.संभाजी महाराजआणि नंतरचे मराठा सरदारांनी मराठा साम्राज्य विस्तारले, ज्याने मुघल साम्राज्याचा अंत घडवला. शिवराय हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रेरणास्रोत आहेत.

आजही महाराष्ट्रात शिवजयंती मोठ्या उत्साहाने साजरी होते. मिरवणुका, व्याख्याने आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. शिवरायांचे विचार ‘स्वराज्य ही जनतेची जबाबदारी’ हे आजच्या लोकशाहीतही लागू होतात.

■ वणी समाचार कडून लेख रुपी अभिवादन

छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ एक राजा नव्हते, तर ते एक विचार आहेत. अन्यायविरुद्ध लढण्याची जिद्द आणि अठरापगड जातींना एकत्र घेऊन चालण्याचे कसब त्यांच्याकडून आपण शिकले पाहिजे. आजही जेव्हा जेव्हा न्यायाची आणि सत्याची गोष्ट येते, तेव्हा शिवरायांचे नाव प्रथम ओठावर येते.

त्यांचा जन्मदिवस हा केवळ उत्सव नव्हे, तर स्वाभिमान आणि संघर्षाची प्रेरणा आहे. आजच्या युवकांनी शिवरायांच्या आदर्शांवर चालून देशसेवा करावी.

अशा या महाप्रतापी, नीतिमान आणि आदर्श राजाच्या जयंतीनिमित्त WaniSamachar.Com कडून सर्व वाचकांना शिवजयंतीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

आपले लेख, बातमी व जाहिरात प्रसिद्ध करण्या करीत संपर्क करा, 9021203010.

---

Www.WaniSamachar.com